धनगढी। सुदूरपश्चिम नेपालको संस्कृति, जीवनशैली र उत्सवले प्रत्येक नयाँ वर्षको सुरुवातलाई बेजोड बनाउने गर्छ। त्यसैको प्रतीक हो विसु पर्व, जुन चैतको अन्तिम दिन र वैशाखको पहिलो दिनको संधिकालमा मनाइन्छ। अहिले यही पर्व नजिकिएसँगै सुदूरपश्चिमका गाउँबस्तीहरूमा चहलपहल बढ्न थालेको छ।

घर लिपपोतमा रंगिँदै गाउँघर – माटोको सुगन्ध र परम्पराको गन्ध
विसु पर्वको तयारी भन्नासाथ सुरु हुन्छ—घर लिपपोत। सुदूरपश्चिमेली संस्कृति अनुसार, घरलाई रातोमाटो र कमेरोले लिप्ने परम्परा छ। यसलाई केवल सफा राख्ने उद्देश्यले मात्र होइन, वर्षभरि सुख–शान्ति र समृद्धिको प्रतीकका रूपमा पनि हेर्ने गरिन्छ।

पाटन नगरपालिका–१० की सीता भट्टले भनेझैं, अहिले पनि मानिसहरू ३–४ घण्टा टाढाबाट माटो बोकेर ल्याइ घर लिपिरहेका छन्। आधुनिकता र सिमेन्टको प्रयोग बढे पनि विसुको बेला चाहिँ माटोको महत्त्व अझै बाँकी छ। चैत लागेपछि सुरु हुने यो काम चैतभित्रै सक्नुपर्छ भन्ने मान्यता पाइन्छ।

पाटन–८ की लक्ष्मी भट्ट बताउँछिन्, ‘‘बडादसैँमा पनि हामी यति ध्यान दिँदैनौं, तर चैतमा त जसरी भए पनि लिप्नुपर्छ।’’ उनले थपिन्, ‘‘अब त पुराना घरको माटो उप्काएर सिमेन्ट लगाउने चलन बढेको छ, त्यसैले कमेरो र रातोमाटोको प्रयोग घट्दैछ।’’

विदेशिएका फर्किंदै, माइती फर्किंदै चेलीचपेटी – चहलपहलको अर्को पाटा
विसु पर्वले पारिवारिक पुनर्मिलनको मौका पनि दिन्छ। भारतमा रोजगारीका लागि गएका सुदूरपश्चिमेलीहरू, विशेष गरी दार्चुला, डोटी, अछाम, बैतडी जस्ता जिल्लाका युवाहरू घर फर्किन थालेका छन्। उनीहरूको आगमनले गाउँमा हर्षोल्लास बढेको छ।

त्यस्तै, विवाह भएर गएकी छोरी चेली पनि माइती फर्किने परम्परा विसुमा विशेष मानिन्छ। यसले सम्बन्धको पुनःसम्बोधन र संस्कारको सुदृढिकरण गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

विसु पर्व तिहारकै दिन कूलदेवताको पूजा गरिन्छ। त्यसपछि बनाइन्छ ‘गतानी डुब्का’, जुन स्थानीय परिकार हो र सामूहिक रूपमा खाने चलन छ। यसले केवल स्वाद मात्र होइन, समूहमा साझा संस्कार बाँड्ने भूमिका पनि खेल्छ।

सिस्नुको चट्पटेपन र विसुको रमाइलो
सुदूरपश्चिमका पहाडी जिल्लाहरू – डोटी, दार्चुला, अछाम, बाजुरा, बझाङ, डडेल्धुरा, बैतडी, कैलाली, कञ्चनपुर – मा विसु पर्वमा सिस्नु लगाउने परम्परा छ। सिस्नु चट्याङझैं पोल्ने भए पनि यो मायालु ठट्टाको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। विशेषगरी युवापुस्तामाझ यो रमाइलो विधा बनिसकेको छ।

विसु केवल पर्व होइन, पहिचान हो
विसु पर्व सुदूरपश्चिमको संस्कृति, समर्पण र सम्बन्धको जीवन्त चित्र हो। यो पर्व केवल नयाँ वर्ष मनाउने माध्यम होइन, आफ्नोपनको पुनः महसुस गर्ने अवसर पनि हो। घर लिपपोतदेखि चेलीको माइती फर्किने यात्रा, कूलदेवताको पूजा, सिस्नुको रमाइलो—सबैले यो पर्वलाई अद्वितीय बनाउँछ।  यसरी हेर्दा, विसु सुदूरपश्चिमको जीवनशैली र आत्मा दुवैको उत्सव हो।

२४ चैत २०८१, आइतवार १४:२५ बजे प्रकाशित